همگام با وحی ؛ سایت تخصصی گروه علمی تفسیر تنزیلی موسسه تمهید

سایت تخصصی پیرامون مباحث تخصصی تفسیر تنزیلی و مهندسی فرهنگی

همگام با وحی ؛ سایت تخصصی گروه علمی تفسیر تنزیلی موسسه تمهید

سایت تخصصی پیرامون مباحث تخصصی تفسیر تنزیلی و مهندسی فرهنگی

رویکرد تفسیر تنزیلی:
* ارائه تصویری کلی از مهندسی عمیق و دقیق تحول قرآنی از دریچه ی آشنایی با روش حاکم در قرآن؛
* اشاره به توزیع عالمانه و هنرمندانه ی مفاهیم و ارزش های دینی در سراسر آیات قرآن؛
* پرده برداری از ترکیب حکیمانه محتوا و ساختار آیات و سور در جریان نزول تدریجی قرآن؛
* تبیین روشمند نزول کلام وحی در راستای تغییر فرهنگ جاهلی به فرهنگ الاهی؛
* بیان پیوستگی منطقی مفاهیم و معانی قرآنی؛
طبقه بندی موضوعی

به‎مناسبت تعبیرهایی که در ابتدا و انتهای سوره‎ی مسد آمده، این نام‎ها بر آن سوره گذاشته شده است: «تبت»، «أبی‎لهب»، «المسد»، «اللهب» و «تبت یدا أبی‎لهب».

این سوره به‎اتفاق همه‎ی دانشمندان علوم قرآن و تفسیر، مکی است. بنا بر تمام جدول‌های مسند و غیرمسند و ترکیبی، ششمین[m1]  سوره،‎ پس از سوره‎ی حمد و پیش از سوره‎ی تکویر، بر پیامبر اکرم6 نازل ‌شده است.

این سوره در ترتیب مصحف رسمی در جزء سی‌ام قرآن، ردیف صد و یازدهم، پس از سوره‎ی نصر و پیش از سوره‎ی اخلاص قرار دارد و مشتمل بر پنج آیه است.

مقصود سوره

 اعلام غضب الهی و تصریح به عذاب قطعی دو تن- یک مرد و یک زن- از نزدیکان پیامبر6 که وی را تکذیب و سدّ راه جریان تبلیغی او بودند.[m2] 

محتوای سوره

مجموع سوره یک بخش است که با اعلام حکم قطعی خداوند درباره‎ی نابودی و هلاکت ابولهب، باوجود بهره‎مندی‎اش از داشته‎های فراوان، آغاز می‌شود و با اعلام الحاق همسرش امّ‎جمیله به سرنوشت او، پایان می‌یابد.

ارتباط سوره

با شروع دعوت رسمی پیامبر اکرم6 و بیان پیام‎های دین اسلام و گام‌هایی آن حضرت که در جهت تغییر جامعه‎ی جاهلی بر می‌داشت، چالش‎هایی متوجه ایشان می‎شد. پیام‎های بیدارگر اسلام، ابتدا رهبران جریان جهالت را به واکنش واداشت؛ طاغیانی هم‌چون ابوجهل (بزرگ قریش) و ولید بن‌‌مغیره (از زیرکان و داهیان عرب در شعر و بلاغت)، بلکه اکثر صاحبان ثروت، قدرت و اشرافیت مکه، درمقابل این دعوت جدید، صف بستند و به شیوه‎های مختلف، آن حضرت9 را آزار و اذیت می‎کردند. در سوره‎های گذشته، به تناسب پیشرفت دعوت اسلام از این جریان معاند، با عنوان کلی صاحبان ثروت و قدرت یاد می‎شد و در سوره‎ی حمد از این‎که این دسته از مردم که با وجود بهره‎مندی از نعمت‎ها، مشمول غضب الهی هستند، یاد شده. در برخی از سوره‎های گذشته، به اشخاصی از آن‎ها اشاره شد که اقدامات خصمانه‎ی ویژه‎ای داشتند؛ در سوره‎ی علق از ابوجهل، و در سوره‎ی مدثراز ولید، سخن به‎میان آمد.

یکی از بدترین انواع اذیت و آزارها، مخالفت‎ها و هجوها و آزارهای عملی عموی پیامبر9، عبدالعزی، بود که او را با کنیه‎ی ابولهب صدا می‎زدند. او به همراه همسرش، بی‎شرمانه به آزار و هجو پیامبر6 می‎پرداخت و در مجامع عمومی یا خصوصی و فامیلی، دیگران را علیه پیامبر9 می‌شوراند، تا آن‌جا که گفته‎اند: ابولهب برای آزار پیامبر9، دستور داد دو پسرش، دو دختر پیامبر9، یعنی رقیه و امّ‎کلثوم را طلاق دهند. همسر خود او نیز علاوه بر هجو حضرت9، بر در خانه‎‎ی آن حضرت هیزم‎های خاردار می‎ریخت، تا وی در رفت و آمد دچار مشکل شود. سوره‎ی مسد به بیان عواقب وخیمی که در انتظار ابولهب و همسر اوست، اختصاص دارد.

شأن نزول

هنگامی که مقرر شد پیامبر اکرم9، مردم را آشکارا به اسلام فرا خواند، بر فراز کوه صفا آمد و فریاد زد: «یا صباحاه!» (عرب این جمله را زمانى مى‎گفت که مورد هجوم غافلگیرانه‎ی دشمن قرار مى‎گرفت. آنان براى این‌که همه را با خبر سازند و به مقابله برخیزند، صدا مى‎زدند: «یا صباحاه!» انتخاب کلمه‎ی «صباح» به‎خاطر این بود که هجوم‌هاى غافلگیرانه غالباً در اول صبح واقع مى‎شد). هنگامى که مردم مکه این صدا را شنیدند، گفتند: «کیست که فریاد مى‎کشد؟» گفته شد: «محمد است». جمعیت به سراغ حضرتش9 رفتند. او قبایل عرب را با نام صدا زد، و پس از آن‌که جمع شدند، فرمود: «به من بگویید اگر به شما خبر دهم که سواران دشمن از کنار این کوه به شما حمله‎ور مى‎شوند، آیا مرا تصدیق خواهید کرد؟» در پاسخ گفتند: «ما هرگز از تو دروغى نشنیده‎ایم.» فرمود: «إنى نذیر لَکمْ بَینَ یدَی عَذابٍ شَدِیدٍ؛ من شما را دربرابر عذاب شدید الهى انذار مى‎کنم (شما را به توحید و ترک بت‌ها دعوت مى‎نمایم).» هنگامى که ابولهب این سخن را شنید گفت: «تَبَاً َلک! أَما جَمَعتَنَا اِلّا ِلهَذَا؛ زیان و مرگ بر تو باد! آیا تو فقط براى همین سخن ما را جمع کردى؟!» در این هنگام بود که این سوره نازل شد: «تَبَّتْ یدا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ؛ زیان و هلاکت بر دستان ابولهب باد! که زیانکار و هلاک‎شده است.»

بعضى در این‌جا افزوده‎اند: «هنگامى که همسر ابولهب باخبر شد که این سوره درباره‎ی‎ او و همسرش نازل شده، به سراغ پیامبر اکرم9 آمد، در‎حالى‎که آن حضرت را نمى‎دید، سنگى در دست داشت و می‌گفت: من شنیده‎ام محمد9 من را هجو کرده است. به‎خدا سوگند! اگر او را بیابم، با همین سنگ بر دهانش مى‎زنم! من خودم نیز شاعرم! سپس به اصطلاح اشعارى در مذمت پیغمبر9 و اسلام بیان کرد.»

خطر و عداوت ابولهب و همسرش براى اسلام منحصر به این نبود. ازاین‌رو اگر قرآن لبه‎ی تیز حمله را متوجه آن‌ها می‌کند و با صراحت به سرزنش ایشان می‌پردازد، دلایلى بیش از این دارد که در ادامه خواهد آمد.

فضیلت سوره

در حدیثى از پیامبر اکرم9 آمده است، که فرمود:

«مَنْ قَرَأَهَا رَجَوْتُ  أَنْ لَا یجْمَعَ اللَّهُ بَینَهُ وَ بَینَ أَبِی لَهَبٍ فِی دَارٍ وَاحِدَة؛[1] کسى که آن را تلاوت کند، من امیدوارم خداوند او و ابولهب را در خانه‎ی واحدى جمع نکند (یعنى او اهل بهشت خواهد بود، درحالى‎که ابولهب اهل دوزخ است).»

این فضیلت به تأثیر تربیتی قرائت سوره نظر دارد؛ زیرا خواندن این سوره برای مؤمن به مضامین آن، موجب فاصله گرفتن از منش و روش معاندان دعوت اسلام است. در ضمن به خواننده، بصیرت می‎دهد که گاه معاندان دعوت‎کننده‎ی دین، از منسوبان وی هستند و صرف نسبت داشتن، دلیل درستی عناد و دشمنی آن‎ها و صحیح بودن هجو و توهین‎های ایشان نیست؛ چنان‎که درباره‎ی ابولهب و همسرش این‎چنین بود.



[1]. عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 697.

نظرات (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

کاربران بیان میتوانند بدون نیاز به تأیید، نظرات خود را ارسال کنند.
اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید لطفا ابتدا وارد شوید، در غیر این صورت می توانید ثبت نام کنید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی